Początki osadnictwa na Podhalu

Do końca XII wieku tereny te pozostawały we władaniu panującego. Były prawie bezludne. Istniały jedynie: osada Stare Cło usytuowana przy drodze na Węgry i zameczek szaflarski. Początkowo panujący nie byli zainteresowani zasiedleniem Podhala decydowały o tym względy obronne. Zameczek szaflarski nie stwarzał dostatecznego zabezpieczenia granicy. Pograniczne lasy od strony Spisza , Tatr i Orawy stanowiły naturalną zaporę obronną państwa. Jednak pod wpływem rozpoczętej przez Węgrów w XIII wieku kolonizacji Spisza, która doprowadziła do oderwania od Polski w XIV wieku ziem nad Popradem w tym Podolińca, Gniazda i Lubowali, oraz akcji zasiedlania Zamagurza Spiskiego, panujący zdecydowali się poprzeć intensywniejszą akcję kolonizacyjną na Podhalu. Na przełomie XII i XIII wieku, za panowania Leszka Białego, Podhale znalazło się we władaniu rodu Gryfitów. Przedstawiciel tego rodu wojewoda krakowski Teodor Cedro, uzyskał od księcia Henryka Brodatego przywilej uprawniający go do zakładania wsi na prawie niemieckim. Z czasów Gryfitów pochodzi wieś Rogoźnik, wspomniana w dokumencie z 1237r.

Cystersi na Podhalu.

Teodor Cedro, nie mając dzieci przed swoją śmiercią przekazał całą nowotarszczyznę Zakonowi Cystersów. Wybudował też dla nich kościół i klasztor w Ludźmierzu oraz uposażył lepiej zagospodarowanymi miejscowościami położonymi poza Podhalem. W 1238 r przybyło do Ludźmierza 9 zakonników z klasztoru w Jędrzejowie, jednak już w 1241 roku zakonnicy przenieśli swoje opactwo do Szczyrzyca, zachowując jednak w swoim posiadaniu Podhale. Działalność osadnicza cystersów zaowocowała założeniem Długopola 1327r, Krauszowa przed 1333r, Ludźmierza w 1333r, Szaflar 1338r i Waksmundu oraz Nowego Targu, którego lokacja nastąpiła ok. 1287 r. Nieco później powstała Klikuszowa. Działalność osaniczą ułatwił cystersom przywilej generalny uzyskany w 1308 roku od Władysława Łokietka, dzięki któremu przy zakładaniu nowej miejscowości nie musieli się każdorazowo zwracać do monarchy. Nowe miejscowości lokowane były w oparciu o prawo niemieckie. Równolegle akcję osadniczą w dolinie Dunajca na wschód od Waksmundu prowadził ród Śreniawitów, którego przedstawiciele Lasoccy założyli w 1335 r Dębno, Ostrowsko przed 1338 r, Harklową oraz w 2 poł. XIV wieku Łopuszną. W wyniku akcji kolonizacyjnej prowadzonej w XIII i XIV wieku została zasiedlona Dolina Dunajca na linii Maniowy, Waksmund na wschodzie, Długopole na zachodzie, Szflary na południu.

Prawo niemieckie

Powstałe w tym okresie miejscowości zakładano w oparciu o prawo niemieckie. Opierało się ono na umowie zawieranej przez organizatora akcji osiedleńczej zasadźcy z właścicielem ziemi. Umowa, nazywana przywilejem lokacyjnym, ustalała prawa i obowiązki kolonistów. Ziemia w określonym areale, którą mieli zagospodarować karczując lasy i osuszając bagna, stawała się ich dziedziczną własnością użytkową. Osadnicy otrzymywali wolność osobistą i prawo do samorządu, na którego czele stał sołtys – najczęściej zasadźca. Powinności na rzecz właściciela ziemi były określone i nie mogły być przez niego samowolnie podwyższane. Były to opłaty pieniężne nazywane czynszami oraz niewielkie daniny. Na okres potrzebny do zagospodarowania się osadnicy zwolnieni byli z wszelkich opłat i danin. Był to okres wolnizny. Stosowano go przy zakładaniu wsi na terenach, gdzie wcześniej nie było osadnictwa. Okres wolnizny wynosił 20 lat. Zazwyczaj osadnicy otrzymywali po jednym łanie gruntu, natomiast zasadźca – dziedziczny sołtys - od kilku do kilkunastu łanów najkorzystniej usytuowanych. Ponadto sołtys miał prawo do posiadania karczmy, młyna, stawów rybnych, barci ustawionych w lasach, do polowania i połowu ryb. Sołtys mógł osadzać na sołectwie własnych poddanych chłopów lub rzemieślników. Ponadto miał prawo do 1/6 czynszów. Zasadźcami były osoby z różnych stanów obcokrajowcy z Niemiec, Śląska, Niderlandów, rodzima szlachta i bogatsi chłopi. Do zasiedlania wykorzystywano osadników niemieckich. O ich udziale w kolonizacji Podhala świadczą nazwy miejscowości : Harklowa, Szaflary, Krauszów, Waksmund.

Nowotarszczyzna po ustąpieniu cystersów

W początkach panowania Kazimierza Wielkiego, w nieznanych bliżej okolicznościach, cystersi ustąpili z Podhala. W ich władaniu pozostał tylko Ludźmierz, Krauszów i wyprocesowany później Rogoźnik. Tereny te nazywano później opatowszczyzną - od władzy opata. Po ustąpieniu cystersów Podhale stało się królewszczyzną zarządzaną przez urzędników królewskich. Za panowania Władysława Jagiełły upowszechnił się zwyczaj dzierżawienia królewszczyzn w formie zastawu, w zamian za udzielone władcy pożyczki. Omijano w ten sposób przepis kanoniczny zabraniający pobierania procentów od pożyczonych sum. Jeden z dzierżawców, wojewoda łęczycki Jan Ligęza, w 1404 roku sprzedał prawa do dzierżawy nowotarskiej Andrzejowi z Korabowic – Ratudowi.